Literair vertalen: hoe ik aan een vertaling begin – 2

mevrouwBridge                                          meneerBridge

Toen ik ‘Literair vertalen: hoe ik aan een vertaling begin – 1’ schreef, was ik net begonnen aan de vertalingen van Connells Mrs Bridge en Mr Bridge. Hieronder maak ik enkele aanvullende opmerkingen, gevolgd door de eerste én de laatste versie van het begin van Mevrouw Bridge.

‘Literair vertalen: hoe ik aan een vertaling begin – 1′ klopte in zijn algemeenheid, maar mijn voorstelling van zaken was een te optimistische. Ik vertaalde de eerste week niet 1 bladzijde per dag, maar slechts een halve, en de tweede en derde week maar 1 pagina per dag. Daarna ging ik heel langzaam over op 2 pagina’s per dag, en toen dat almaar makkelijker begon te gaan, werden het min of meer vanzelf 3 pagina’s per dag. Na zo’n 50 bladzijden bleek ik tijd over te hebben om parallel aan het werk aan Mevrouw Bridge heel langzaam aan Meneer Bridge te beginnen. Het proces van op-gang-komen duurde dus aanmerkelijk langer dan ik eerder stelde.

Zoals ik in ‘1’ al aangaf, zag ik in het begin zoveel mogelijk af van vertaalbeslissingen. Het was als het aftasten van iets uitzonderlijk broos en breekbaars, bijna zonder het aan te raken. En terwijl ik daarmee doende was, probeerde ik zo goed mogelijk te observeren wat ik deed en wat er gebeurde.

En het gekke is: het vertaalproces onttrekt zich grotendeels aan de waarneming! Je leest je in in het oeuvre van de schrijver, leeft je in in het boek, in de personages, en begint als een soort werktuig, dat zich daarvoor leent met ongelooflijk veel geduld en een voortdurend onbevangen houding, uit de originele zinnen Nederlandse zinnen te scheppen… vanuit je onbewuste.

In de loop der jaren ben ik er almaar meer van overtuigd geraakt dat voor een literair vertaler alles erop gericht dient te zijn in een situatie te komen, en vooral in een toestand, waarin het vertalen zoveel mogelijk vanzelf gaat. En bij dat ‘vanzelf gaat’ moet je je iets voorstellen wat we allemaal heel goed kennen: wat er gebeurt als je gewoon met iemand praat. Iedereen praat normaal namelijk direct vanuit zijn of haar onbewuste, in een even onnavolgbaar proces. En bij haperingen is het enige wat je hoeft te doen geduldig afwachten totdat je onbewuste weer op gang komt.

Een van de vele aspecten die ik bewust diende mee te nemen, was het besef dat de boeken grotendeels in de jaren ’30 spelen en in de jaren ’50 en ’60 zijn geschreven. Dat betekende dat ik modern taalgebruik (in elk geval van na de jaren ’50 en ’60) diende te vermijden. Dat maakte het taalpad dat ik gedwongen was te bewandelen een stukje smaller dan het bij een hedendaags literair werk geweest zou zijn.

Verder bleek bij de Bridge-boeken bijvoorbeeld goed te merken dat Mrs Bridge voor 1959 was geschreven en Mr Bridge zo’n tien jaar later. Bij Mrs Bridge was Connell een jong, beginnend schrijver, en ik acht het zeer waarschijnlijk dat Mrs Bridge nogal bewerkt is door een of meer redacteuren, zoals in de VS gebruikelijk. Het lijkt alsof er soms iets te veel tekst uit is verwijderd, en de tekst is hier en daar a-ritmisch. Mr Bridge is veel ritmischer en vloeiender, en de miniaturen zijn gemiddeld ook beduidend langer. Uiteraard had  Connell als schrijver tien jaar en diverse andere boeken later veel meer ervaring.

De eerste kladversie van het begin van hoofdstuk 1 van Mevrouw Bridge:

‘1 Liefde en huwelijk

Haar voornaam was India – ze had er nooit aan kunnen wennen. Ze had het idee dat haar ouders *eenander? iemand anders voor ogen *haddengehad hadden toen ze haar haar naam gaven. Of hoopten ze op een heel ander soort dochter? Als kind stond ze vaak op het punt het te vragen, maar de tijd verstreek zonder dat ze ertoe kwam.
Terwijl ze opgroeide kwam af en toe de gedachte bij haar op dat ze het prima naar haar zin zou hebben zonder echtgenoot, en tot verdriet van haar vader en moeder bleef ze daar jaren na voltooiing van haar *studie?/volwassen? opleiding van overtuigd. Maar toen *kwam was er die zomeravond en een jonge advocaat genaamd Walter Bridge: heel lang en imposant, met rood haar en een grimmig vastbesloten, intelligent gezicht en tamelijk kromme schouders zodat zijn colbert *jas? zelfs als hij rechtop stond van voren *hunglower lager hing dan van achteren. Ze kende hem al verscheidene jaren *maar? zonder dat hij haar ooit was opgevallen, maar op die zomeravond, op de veranda bij haar ouders thuis, speelde ze met een takje munt en nam ze hem aandachtig op terwijl ze deed alsof ze naar hem luisterde. Hij vertelde haar dat hij van plan was rijk en *NV succesvol te worden, en dat hij ooit met zijn vrouw – ‘als ik uiteindelijk *zalbesluiten? besluit te trouwen’ zei hij, want hij *wildezichnogniet was nog niet zo ver dat hij zich wilde binden – ooit met zijn vrouw een rondreis door Europa zou gaan maken. Hij praatte over Ruskin en over Robert Ingersoll, en hij las haar later die avond op de veranda enkele *verses strofen voor van *zo? de Rubaiyat terwijl haar ouders aanstalten maakten naar bed te gaan en de cicaden zongen in de iepen overal rondom.’

 

De eindversie van het begin van Mevrouw Bridge:

‘1 * Liefde en huwelijk

Haar voornaam was India – ze kon er nooit aan wennen. Ze had het idee dat haar ouders een ander voor ogen hadden gehad toen ze haar haar naam gaven. Of hadden ze gehoopt op een heel ander soort dochter? Als kind stond ze vaak op het punt het te vragen, maar de tijd verstreek zonder dat ze ertoe kwam.
Terwijl ze opgroeide kwam af en toe de gedachte bij haar op dat ze zich zonder echtgenoot prima zou kunnen redden, en tot verdriet van haar vader en moeder bleef die gedachte nog jaren overheersen nadat ze haar opleiding had voltooid. Maar toen was er opeens die zomeravond en een jonge advocaat genaamd Walter Bridge: heel lang en imposant, met rood haar en een verbeten intelligent gezicht en tamelijk kromme schouders zodat de voorkant van zijn jas zelfs als hij rechtop stond lager hing dan de achterkant. Ze kende hem al verscheidene jaren zonder dat hij haar om wat voor reden ook was opgevallen, maar op die zomeravond, op de veranda bij haar ouders thuis, speelde ze met een takje munt en nam hem aandachtig op terwijl ze deed alsof ze naar hem luisterde. Hij vertelde haar dat hij van plan was rijk en succesvol te worden, en dat hij ooit met zijn vrouw – ‘als ik uiteindelijk besluit te trouwen,’ zei hij, want hij was nog niet zover dat hij zich kon binden – ooit met zijn vrouw een rondreis door Europa zou maken. Hij praatte over Ruskin en over Robert Ingersoll, en hij las later die avond op de veranda enkele regels voor uit de Rubaiyat terwijl haar ouders aanstalten maakten om naar bed te gaan en de cicaden overal rondom in de iepen zongen.’

Wie in de verleiding komt de twee teksten te vergelijken, bedenke dat literair vertalen geen ambacht is, maar een herscheppende kunst, die net als verwante kunstvormen als toneel en klassieke muziek een ambachtelijke kant omvat.

Gaat men puur ambachtelijk vergelijken, zoals nog altijd vaak gebeurt (het is ook zo verleidelijk, dat houvast aan het analyseerbare en controleerbare), dan doet men het werk al gauw groot onrecht omdat men zich immers niet maanden lang inleest in leven en werk van de schrijver, zich niet maanden lang in de tekst en de personages inleeft, wellicht niet eenzelfde bijzondere affiniteit heeft met het werk en het bijna eindeloze geduld van de vertaler, kortom niet al die dingen meebrengt en doet en laat die de literair vertaler meebrengt en doet en laat om tot zijn herschepping te komen van het origineel.

Als ik het aantal afwegingen zou moeten schatten dat ik alleen al voor dit beginstukje van Mevrouw Bridge heb gemaakt, dan zou ik uitkomen op: talloos veel. Te bewijzen valt dat echter niet aangezien het vertaalproces zich grotendeels onbewust afspeelt.

In dit fragment van Mevrouw Bridge, waarin overigens meer is veranderd dan ‘de sterretjes’, viel het aantal beginproblemen nog mee. Het begin van het niet al te moeilijk lijkende nieuwe boek van Kazuo Ishiguro was een heel ander verhaal. Publicatie van dat stuk volgt begin 2015, als de vertaling bij Atlas-Contact verschijnt.

 

Advertenties

Over Bartho Kriek

Ik ben schrijver en literair vertaler, en geef cursussen ondertitelen in binnen- en buitenland.
Dit bericht werd geplaatst in Literair vertalen en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s