‘Herscheppende ambachtelijkheden’

mevrouwBridge                               meneerBridge

Herscheppende ambachtelijkheden
in Mevrouw Bridge en Meneer Bridge

Vroeger, toen veel literair vertalers het paradigma aanhingen dat literair vertalen puur een ambacht was, overheerste de mening dat dat ‘ambacht’ onder de knie te krijgen was (mits je er talent voor had), door alle vertaalregels te leren en vervolgens zo goed en zo kwaad als het ging toe te passen.

Nu beseffen we met zijn allen dat er veel meer bij dat vertaalproces komt kijken wil het tot een geslaagd resultaat leiden. We noemen literair vertalen een herscheppende kunst, vergelijkbaar met toneel en klassieke muziek. Die heeft uiteraard een ambachtelijke kant maar is toch bovenal een zaak van het gevoel en de inspiratie, en dus tevens in zekere mate subjectief.

Een interessant fenomeen in een herscheppende vertaling is dat er altijd omzettingen in te vinden zijn waarin het herscheppende aspect aan de dag treedt. Hieronder een verzameling van dergelijke wat ik ‘herscheppende ambachtelijkheden’ noem, afkomstig uit mijn Connell-vertalingen Mevrouw Bridge en Meneer Bridge.

Mevrouw Bridge
boven de fragmenten staan de hoofdstuknummers.

Passim
De aanspreekvorm mother zou je met ‘moeder’ kunnen vertalen, zoals je in streekromans en in oudere Nederlandse boeken wel ziet, maar het veel natuurlijkere ‘mam’ past om allerlei redenen veel beter in dit werk. Op het gevoel neem je dan deze beslissing.

31
what she would do if Harriet ever decided to leave
Een vertaling als ‘als Harriet ooit besloot weg te gaan’, is in zijn nodeloze preciesheid nogal vertalerig en zelfs Engerlandsig, en zou bovendien ‘zou besluiten weg te gaan’ moeten zijn. Daar komt nog bij dat het woord ‘decided’ door Connell vaak wordt gebruikt als een soort stoplap. Natuurlijker en simpeler, en hier al met al geboden, is: ‘als Harriet ooit bij hen wegging’.

39
Zaken als which had belonged to Mr Bridge’s grandfather zie je vaak ‘vertaald’ met: ‘die (nog) had toebehoord aan de opa van meneer Bridge’. Wat we normaal in het Nederlands zouden zeggen is iets als: ‘die nog van de opa van meneer Bridge was geweest’. Zie ook het volgende voorbeeld voor het zogenaamde ‘frequentie-argument’.

45
She spent a great deal of time staring into space… Dit soort dingen wordt vaak vertaald met ‘bracht een groot deel van de (haar) tijd door met…’, maar laat je er het frequentie-argument op los (hoe gewoon is dat in het Nederlands vergeleken met het Amerikaans), dan wordt duidelijk dat je met dergelijke omzettingen in het vertalerige, Anglicistische belandt. Een Nederlands auteur zou zo’n zin vermoedelijk niet gauw in zijn tekst zetten (wat een herscheppend argument genoemd kan worden), maar waarschijnlijk iets schrijven als: ‘Ze zat vaak voor zich uit te staren…’

89
You’d think I was poison, zegt mevrouw Bridge over de kille houding van de vriendin van Douglas. Een letterlijke vertaling zou raar Nederlands opleveren, maar na enig gesudder kwam bij mij ‘Alsof ik een besmettelijke ziekte had’ bovendrijven, waarmee het Amerikaanse idioom treffend is weergegeven in even suggestief Nederlands idioom. Bovendien is het niet alleen karakteristiek voor het personage mevrouw Bridge, maar helpt het ook haar uit te beelden.

97
Mrs Bridge had the dismal sensation of knowing staat er in het origineel, en als je dat zou vertalen met constructies als ‘had de ontstellende gewaarwording…’ dan wordt je vertaling Engerlandsig. Laat je niets wijsmaken: zoals heel vaak blijkt het Nederlands over zeer soepele vormen te beschikken die vaak ook nog korter zijn dan het Engels: ‘Mevrouw Bridge besefte met ontsteltenis’. Waarmee je je als vertaler meteen een stukje minder bezondigt aan het vertalerige euvel ‘uitschrijven’ (langer maken) van de tekst in vertaling.

103
Hoe moet je in vredesnaam dit zinnetje vertalen, roep je als vertaler uit bij: and he struck the paper into submission. We kennen dat enigszins ongeduldige, mogelijk afschrikwekkend bedoelde gebaar vooral van vaders van vroeger, die na hun werkdag achter de krant wegdoken en daar niet graag uit gehaald werden. En als je als literair vertaler dan maar geduldig afwacht, desnoods tot de volgende dag of de volgende week of maand, dan valt je opeens iets in als: ‘en met een ruk fatsoeneerde hij de krant’.

Meneer Bridge

10 en elders
the World War – ‘de Wereldoorlog’. Het zou een raar anachronisme zijn om de verteller en personages ‘Eerste Wereldoorlog’ in de mond te leggen want het was jaren ’20 en ’30, dus nog voor de ‘Tweede’.

Believe it or not, it’s a fact – ‘Geloof het of niet, het is de waarheid.’
Waarom niet ‘feit’, zou een kritische ambachtsman kunnen vragen. Maar behalve dat ‘waarheid’ in de context de meest natuurlijke vertaling is, zou de vertaling ‘het is een feit’ ook nog eens de bijbetekenis ‘het is zover gekomen’ introduceren.

33
Uncle Senn with his drooping frontier mustache
Als je dit gaat vertalen met ‘frontier-hangsnor’ dan moet je ‘frontier’ ook nog eens gaan cursiveren en haal je de lezer enigszins uit de fictie. Maar weken of maanden na markering met een sterretje kun je als literair vertaler zomaar vanzelf vinden: ‘Oom Senn met zijn wildwesthangsnor’.

46
At midnight on New Year’s Eve at the country club a champagne glass shattered in the fireplace and the orchestra played ‘Auld Lang Syne’.

Deze pure ambachtelijkheid bevat toch een herscheppend aspect, want vertaal je dit met (wat je heel erg vaak in vertalingen ziet): ‘Om middernacht op oudejaarsavond in de countryclub ging een champagneglas in de open haard aan gruzelementen en het orkest speelde Auld Lang Syne.’, dan verbreek je de natuurlijke loop van de zin.
In langere zinnen met veel bijzinnen lijkt het vaak of de vertaler het met zijn adem of geheugen niet meer kan behappen en dan maar overgaat op een nieuw begin (‘en het orkest speelde’ in plaats van ‘en speelde het orkest’), wat overigens niet altijd fout hoeft te zijn. In een mengeling van ambachtelijke kennis en aanvoelen van het literaire werk kwam ik hier tot:

‘Om middernacht op oudejaarsavond in de countryclub ging een champagneglas in de open haard aan gruzelementen en speelde het orkest Auld Lang Syne.’

48
Virgil Barron had reconsidered and bought some – Virgil Barron had zich bedacht en een plukje gekocht

Beleggers (het gaat over aandelen) bezigen zo’n term als ‘een plukje’, dat zodoende een sterk authentieke werking heeft. Het is een voorbeeld van compensatie. Als vertaler moet je nogal eens met iets minder pregnants genoegen nemen, en ik hou daar op het gevoel (met mijn onbewuste dus) een soort balans van bij en probeer die waar mogelijk te vereffenen. Bovendien: waag je je niet aan dit soort dingen, dan rem je je spontaniteit en wordt je vertaling in elk geval minder pregnant dan het origineel. Durven dus, en doen.

51
‘We ought to be finding out very soon,’ said Mrs Bridge.

Precisie kan dodelijk zijn voor een vertaling, bijvoorbeeld: ‘Dat zouden we heel spoedig te weten moeten kunnen komen’ of een van de vele andere mogelijkheden. Via inleving in het personage mevrouw Bridge (o.a. in de toon die ze aanslaat en die je kunt ‘horen’), maar tevens, en niet in de laatste plaats, via het streven net als een schrijver dit personage uit te beelden, kun je tot een veel natuurlijkere opmerking komen die precies die toon,  strekking en uitbeeldende werking heeft: ‘We zullen het gauw genoeg weten,’ zei mevrouw Bridge.

61
She looked at the automobile with an expression meant to indicate that she could not believe such good fortune.

Mevrouw Bridge (die zelf vaak niet weet wat ze eigenlijk vindt of voelt) krijgt een auto van haar man. Hier weer een zin waar het mij ter wille van de natuurlijkheid en authenticiteit absoluut noodzakelijk leek me nogal wat vrijheid te veroorloven. Dat gebeurde uiteraard weer via inleving, in dit geval in de verteller en hoe die mevrouw Bridge zoal neerzet. Zo kwam ik op: ‘Ze keek naar de auto met een gezicht dat moest aangeven dat ze haar geluk bijna niet op kon.’

72
He refused to consider giving it to her. Ruth wil geld lenen en meneer Bridge voelt er niets voor. Een vertaling die het Engels nauw volgt, leidt tot al te opgelegde ingewikkelde vertalingen als ‘Hij weigerde (zelfs maar) te overwegen het haar te geven.’ Hier merk je als vertaler dat je het hele boek als context gebruikt en op gevoel (mede, voor een klein deel door rationele overwegingen zoals het feit dat Connell soms moeizame zinnetjes maakt) beslist. In dit geval bleek ik voor de suggestiviteit te kiezen, die hier (gelukkig maar: compensatie) weer eens een tikje vlotter is dan het origineel: ‘Hij peinsde er niet over het haar te geven.’

104
Hier een van de vele zinnen waarin Connell afziet van het plaatsen van komma’s, vermoedelijk om een spreektalig effect te bereiken. Dat moet dan in het Nederlands natuurlijk ook. Het Nederlands is hier iets langer; inkorten is mogelijk (‘Douglas’ verstuikte enkel toen hij…’ en ‘zijn we aan … ontsnapt’) maar omdat je dat niet geforceerd moet gaan doen, heb ik er hier van afgezien.

Except for the usual childhood illnesses and the occasion when Douglas sprained his ankles jumping off the garage roof we have escaped serious injury and sickness.

Op de gebruikelijke kinderziektes na en die keer dat Douglas zijn enkel verstuikte toen hij van het garagedak af sprong hebben we aan ernstige verwondingen en ziekten weten te ontkomen.

106
In the dappled sunshine of the breakfast room

We kennen het allemaal, die schaduw- en lichtplekken in een kamer waar de ochtendzon naar binnen schijnt. Maar hoe moet je het in vredesnaam vertalen? Deze woordcombinatie is een vaste uitdrukking, ja, een cliché, hoe mooi ze oorspronkelijk ook geweest mag zijn. Het zinnetje heeft in Meneer Bridge iets zacht melancholieks (de natuur die altijd maar weer blij is terwijl de mensen ouder worden en doodgaan). Er was een sterretje voor nodig en maanden lang volkomen vergetelheid óf onzichtbaar in het onbewuste sudderen (we weten het niet), maar toen kwam ik al nalezend op ‘In het spel van zon en schaduw in de ontbijtkamer’.

 

Je kunt er ambachtelijk omheen praten, al reconstruerend. Dat is verleidelijk en het ambachtelijke is en blijft overigens sine qua non, maar de essentie, het overkoepelende herscheppende aspect, onttrekt zich grotendeels aan objectieve, controleerbare argumentatie.

Naast het vaak overbelichte ambachtelijke moet het herscheppende dus ook zijn plaats te hebben, in de vertaalpraktijk, in de kritiek, in beoordelingen en in het onderwijs.

Advertenties

Over Bartho Kriek

Ik ben schrijver en literair vertaler, en geef cursussen ondertitelen in binnen- en buitenland.
Dit bericht werd geplaatst in Literair vertalen en getagged met , , . Maak dit favoriet permalink.

6 reacties op ‘Herscheppende ambachtelijkheden’

  1. Dag Bartho,

    Mooi blogstuk, Bartho. Ik heb alleen een beetje moeite met je redenering bij ‘If Harriet decided to leave.’In jouw vertaling is de beslissing van Harriet om weg te gaan verloren gegaan. Dat ‘decided’ mag dan een stoplap zijn, hier wordt het betekenisloos. Is dat wel de bedoeling?

    • Bartho Kriek zegt:

      Dag Janet, Ja, de bedoeling omdat het een veel voorkomende stoplap is. M.a.w. voor mijn gevoel was het in het Engels vrijwel betekenisloos en zou vertaling ervan dat vreselijke euvel van de nadrukkelijkheid opleveren dat je zo vaak in vertalingen ziet. ‘decided to’ kan bovendien ook zoiets betekenen als ‘ertoe kwam’, wat ook al in de minder nadrukkelijke richting gaat, maar in het NL, mede door de herhalingen, ook niet zou kunnen.
      Ik zeg ‘voor mijn gevoel’ omdat ik op gevoel beslis en het beredeneerbare zoveel mogelijk ter controle probeer te gebruiken.

  2. anna zegt:

    Beste Bartho, ik vertaal historische, romantische damesromans, Op dit genre wordt neergekeken, en zeker op het vertalen ervan. Ik zou me nooit met een literair vertaler willen meten, hoor. Maar er wordt door de redactie wel degelijk goed vertaalwerk verwacht. Bovendien is dat natuurlijk ook de lol ervan. Zelfs al zijn de verhalen inhoudelijk altijd hetzelfde, er zijn wel degelijk uitstekende schrijfsters bij en er wordt verwacht dat je die ook goed vertaalt.En zeker geen Engerlandsigheid. Van bovenstaande voorbeelden herken ik er zeker een paar. Leuk! Ik kan me echter permitteren om als me dat zo uitkomt weg te laten of naar harte lust te veranderen. Dat maakt het natuurlijk een stuk gemakkelijker. Maar vaak is het gewoon leuk om toch te proberen er echt iets van te maken en de schrijfster eer aan te doen (als ze dat verdient, want er zijn er ook die ik waardeloos vind). Hartelijke groet, Anna

    • Bartho Kriek zegt:

      Idee n.a.v. je reactie, Anna: het niet louter ambachtelijke literair vertalen, het herscheppende dus, gaat enigszins in de richting van het bewerken, waar jij het over hebt. Ik zie vaak dat het ambachtelijke een vertaling ruïneert.
      Ergens tussen die twee in zit de ware kunst van het literair vertalen.
      Met groet,
      Bartho

  3. rhcdg zegt:

    Beste Bartho,

    Je blog heb ik nog maar net ontdekt: erg fijne stukken. Zo fijn zelfs dat ik vaak denk: dit had ik zelf geschreven kunnen hebben. Nee: dit had ik graag zelf geschreven. Ik zal niet beweren dat ik altijd herscheppend vertaald heb, in het begin (15 jaar geleden) volgde ik teksten nog heel getrouw – en dus ontrouw aan het Nederlands. Gaandeweg kwam ik erachter dat het niet vol te houden is als je gewoon Nederlands wilt schrijven. Dat is de vraag waarop ik elke vertaalde zin controleer: zegt een Nederlandse moedertaalspreker dit zo?

    Daarnaast is er de kwestie van de pregnante verwoording. Ik heb gemerkt dat concrete voorstellingen daarvoor beter werken dan algemene categorieën. Bijv:

    ‘You’d think I was poison’ heb je vertaald als ‘Alsof ik een besmettelijke ziekte had’. Daar zou ik, afhankelijk van hoe het personage besnaard is (fijn of grof) kiezen voor ‘open tbc’ of iets dergelijks.

    Nog een paar andere dingen die me opvielen:

    ‘Mevrouw Bridge besefte met ontsteltenis’: niet ‘tot haar schrik’?

    ‘Ze keek naar de auto met een gezicht dat moest aangeven dat ze haar geluk bijna niet op kon’: ‘Ze keek naar de auto en deed erg haar best om te laten zien dat ze haar geluk bijna niet op kon’ (iets sterker en vermijden van tweemaal constructie met ‘dat’)

    Laatste: ‘Op de gebruikelijke kinderziektes na en die keer dat Douglas zijn enkel verstuikte toen hij van het garagedak af sprong hebben we aan ernstige verwondingen en ziekten weten te ontkomen’:
    ‘Op de gewone kinderziektes na (voor ‘the usual childhood illnesses’) en die keer dat Douglas zijn enkel verstuikte toen hij van het garagedak af sprong, zijn ernstige verwondingen en ziekten ons bespaard gebleven.’

    Wat deze laatste zin betreft geloof ik niet dat die ontbrekende komma (na ‘roof’) in het Nederlands overgenomen moet worden. De zinsstructuur is nu anders: tussen twee persoonsvormen in kan hij niet gemist worden.

    Neem me deze alternatieven niet kwalijk: ze komen voort uit de aard van je tekst.

    Vriendelijke groet,

    Rutger H. Cornets de Groot

    • Bartho Kriek zegt:

      Dank voor je reactie, Rutger. Uiteraard zijn er dingen die ook anders kunnen. De gewone kinderziektes vind ik en verbetering, bij andere dingen kan ik al mijn afwegingen niet meer terughalen en moet ik daarom heel voorzichtig zijn.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s